نشريه فني مركزاطلاعات و مدارك علمي ايران

دوره نهم شماره يك و دو 1364

نظري اجمالي به كنفرانس رؤساي كتابخانه هاي ملي در وين

دربارة حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه اي

(18- 21 فروردين 1365 برابر 7- 10 آوريل 1986)[1]

گزارش: مهرداد نيكنام*

            بيش از 120 نفر روساي كتابخانه هاي ملي و كارشناسان و متخصصين حفاظت و نگهداري از اقصي نقاط دنيا من جمله آقاي مهندس سيدحسن شهرستاني رئيس كتابخانه ملي ايران و نگارنده از ايران، در كنفرانس روساي كتابخانه هاي ملي در كتابخانه ملي اتريش شركت داشتند. آنچه را كه در اين كنفرانس ارائه شد و مورد بحث و گفتگو قرارگرفت مي توان به سه مبحث اصلي تقسيم كرد:

1-     اهميت مسئله حفظ و نگهداري مواد كتابخانه اي. اغلب شركت كنندگان اظهار مي‌كردند كه قريب 25 درصد مجموعه كتابخانه هاي تحقيقاتي كشورهايشان در حال نابودي است و لذا اين نكته و نيز گردهمايي روساي كتابخانه هاي ملي و متخصصين حفاظت و نگهداري در كتابخانه ملي اتريش براي گفتگو و بحث پيرامون مشكلات نگهداري از مواد كتابخانه اي، بهترين گواه بر حادبودن مسئله است.

2-     ارائه و مبادله اطلاعات و آگاهيهاي ويژه در مورد چگونگي استفاده و ذخيره مواد كتابخانه اي، تهيه نسخه هايي از مواد كتابخانه بمنظور حفظ نسخه اصلي و نگهداري از مواد كتابخانه. چكيده نظريات شركت كنندگان در مقابله با نابودي مجموعه هاي كتابخانه ها را مي توان در چهار قسمت زير بيان كرد:

الف ـ ذخيره و استفاده صحيح از مواد كتابخانه اي،

ب ـ اسيدزدايي و مرمت نسخ اصلي،

پ ـ تهيه نسخه هايي از مواد كتابخانه اي بصورت ميكروفيلم يا استفاده از ديگر روشهاي تكثير،

ت ـ مقابله با سوانح و بلايا.

3-     سازماندهي برنامه هاي نگهداري و حفاظت از مواد كتابخانه اي. بايد مديون سازمان جهاني يونسكو، فدراسيون بين المللي انجمنها و موسسات كتابداري (ايفلا) و كنفرانس روساي كتابخانه هاي ملي بود كه با پيش بيني خود توجه جهان را به مسئله حفاظت و نگهداري جلب كرده اند. بديهي است كه وظيفه حفاظت از ميراث فكري و معنوي جهان بقدري سنگين و گسترده است كه تنها با همكاري همه كشورها مي توان به انجام آن نائل گرديد. با پذيرفتن اين اصل، بايد به مسئله كنترل اطلاعات كتابشناختي بعنوان يك وسيله اجتناب ناپذير براي اجراي برنامه هاي حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه اي در مقياسي گسترده توجه كنيم، زيرا اگر كتابخانه ها و موسسات بدانند كه چه موادي در كجا محافظت مي شوند، مي توانند از دوباره كاري و انجام كارهاي غيرضروري خودداري كنند. و نيز مي‌توانند با استفاده از اين وسيله به خوانندگاني كه بدنبال منبع خاصي مي گردند، راهنمايي و كمك كنند. ايجاد يك چنين مجموعه اطلاعاتي متمركز نخست در سطح ملي و سپس بين المللي از اهميت بسيار زيادي برخوردار است و با استفاده از آن مي توان براي حفاظت و نگهداري ميراث معنوي، فكري و فرهنگي جهان برنامه ريزي كرد. لذا اين امر بايد از اولويت خاص برخوردار گردد. اين نكته مهمترين نتيجه كنفرانس بوده است.

يكي از مهمترين نكاتي كه در اين كنفرانس به كرات به آن اشاره شد مسئله كاغذ بود. بايد دانست كه مشكلترين مسئله كتابخانه ها وجود كتابهايي است كه بخاطر استفاده اي كه از كاغذهاي نامرغوب و اسيدي براي چاپ آنها شده هم اكنون در حال زوال و نابودي هستند. ما زماني در كتابخانه‌ها كتابهايي بادوام و ماندني خواهيم داشت كه ناشرين و چاپخانه ها از كاغذهاي بادوام براي چاپ كتاب استفاده كنند. پس بايد ناشرين و چاپخانه ها را به استفاده از كاغذهاي بادوام تشويق كرد. يك قرن و نيم انتشارات كه در حال حاضر در قفسه هاي كتابخانه ها رو به زوال هستند بيش از آن اهميت دارد كه توجه ما را بخود جلب نكند. در ارتباط با اين مسئله بايد اشاره كرد كه يكي از مهمترين و دلگرم كننده ترين پيام اين كنفرانس، خبر مربوط به افزايش توليد كاغذ بادوام توسط كارخانجات كاغذسازي بود.

            در كنفرانس همچنين برنامه هايي جهت جلب همكاريهاي بين المللي پيشنهاد و ارائه شد كه با استقبال بسيار روبه رو شد و در اين زمينه فدراسيون بين المللي انجمنها و موسسات كتابداري (ايفلا)، كتابخانه كنگره، كتابخانه ملي فرانسه و كتابخانه ملي آلمان شرقي هر يك عهده دار وظايفي گشتند.

            كنفرانس با توصيه هايي به كتابداران و تمامي دست اندركاران كار كتاب، كتابخانه و كتابداري به كار خود پايان داد. اما بعنوان تمهيد و مقدمه براي اين توصيه ها، بدواً ذكر چند نكته اساسي و تكيه بر روي آنها را لازم شمرد. در زير نخست نكات اساسي مورد نظر و سپس مهمترين موارد توصيه هاي كنفرانس بازگو مي شود:

            ـ با آگاهي از ابعاد گسترده نياز به اقدامات اضطراري براي حفظ و نگهداري مواد كتابخانه اي و تاييد آن توسط شركت كنندگان در اين كنفرانس بويژه آنهايي كه از كشورهاي در حال رشد در كنفرانس شركت جسته اند،

            ـ با توجه به نظرهاي ارائه شده توسط نمايندگان كتابخانه هاي ملي و ديگر گروههاي حرفه‌اي و اينكه نياز به حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه اي تنها از طريق تلفيق و هماهنگي كوششها و اقدامات ملي و بين المللي قابل حصول است،

            ـ با التفات به اينكه نمايندگان تمام ملل دنيا در مجمع فرهنگي بوداپست پشتيباني جمعي خود را از توصيه به حفظ و نگهداري مواد كتابخانه اي و مواد موجود در آرشيوها اعلام كردند،

            ـ با بررسي و مرور برنامه بين المللي ايفلا براي حفاظت و نگهداري، هدفهاي اين برنامه، نحوة برخورد با آن و برنامه اجرايي آن،

            ـ با يادآوري نتايج موفقيت آميز پيشرفت برنامه هاي بين المللي ايفلا در زمينه كنترل جهاني كتابشناسي (UBC)، دسترسي جهاني به انتشارات (UAP) و طرح بين المللي مارك (IMP).

            ـ با تاييد گامهايي كه ايفلا اخيراً براي ايجاد برنامه بين المللي ديگري در زمينه ها حفاظت و نگهداري برداشته است.

            ـ با امتنان از پيشگامي كتابخانه كنگره، كتابخانه ملي فرانسه و كتابخانه ملي جمهوري دموكراتيك آلمان براي ايجاد يك مركز بين المللي و دو مركز منطقه اي حفاظت و نگهداري در چهارچوب برنامه اي متمركز، كنفرانس توصيه مي كند و اعلام مي دارد كه:

1)      ايفلا بعنوان وسيله اي براي جلب علايق و پشتيباني بيشتر، هر چه زودتر موضوع يكي از كنفرانسهاي سالانه خود را حفاظت و نگهداري تعيين نمايد،

2)      جوامع بين المللي كتابخانه اي توجه هر كشور را در سطحي وسيع به اهميت و ضرورت   حفاظت از مواد كتابخانه اي كه تشكيل دهنده بخشي اساسي از ميراث فكري تمام ملتها است، با تاكيد بر نتايج جبران ناپذير تعلل و كوتاهي در حفظ و نگهداري مواد براي نسلهاي آينده جلب كنند،

3)      ايفلا انجمنهاي عضو را تشويق كند كه:

الف ـ طراحان سياست ملي را مصرانه به تدوين اصول راهنمايي براي تنظيم و اجراي برنامه ملي حفاظت و نگهداري از مواد كتابخانه اي ترغيب نمايند.

ب ـ در موقع لزوم از دولتهايشان تقاضاي بودجه متمم بمنظور اجراي معقول و سنجيده برنامه هاي حفاظت ملي بنمايند.

4)      انجمنهاي عضو ايفلا نقشي فعال در ترغيب و متقاعد كردن سازمانهاي ذيربط ديگر براي مشاركت و همكاري با مراكز منطقه اي در ديگر بخشهاي جهان ايفا كنند،

5)      ايفلا با طرح و انتشار خطوط اصلي و راهنماي قابل استفاده در سطح بين المللي، انتشار راهنماي امكانات و تسهيلات موجود و ديگر انتشارات مورد نياز، سازماندهي دوره هاي آموزشي، طرحهاي هدايت كننده و ديگر فعاليتهايي كه احتمالاً روند حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه اي را بهبود خواهد بخشيد؛ در راه كمك به هماهنگي يك حركت بين المللي در زمينه حفاظت و نگهداري سهمي بعهده گيرد،

6)      يونسكو و ديگر سازمانهاي بين الدولي:

الف ـ در برنامه هاي خود توجه بيشتري به مسئله تشويق ناشران، چاپخانه ها و كارخانجات كاغذسازي و همچنين تشويق كتابداران و مسئولين و متخصصين آرشيوها و مراكز اسناد به پذيرفتن معيارهاي حفاظت و نگهداري و تعهد به انجام آن معيارها مبذول دارند،

ب ـ كمك هاي ماليشان را براي فعاليتهايي كه راهنماي بهبود و توسعه دانش و آگاهي از مسائل و مشكلات موجود در راه حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه اي و برآوردن نيازهاي واپسنگر و آينده نگر در اين زمينه است، افزايش دهند،

7) ايفلا به كوششهاي خود براي گردهم آيي ديگر سازمانهاي ذيربط و صالح غيردولتي از طريق تدارك و راه اندازي يك برنامه بين المللي موثر در زمينه حفاظت و نگهداري، ادامه دهد.